Quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí của người được trợ giúp pháp lý bị buộc tội về các tội phạm ma túy
Trong các vụ án về ma túy, người được trợ giúp pháp lý bị buộc tội về các tội phạm ma túy có thể đối mặt với khung hình phạt nghiêm khắc và gặp khó khăn trong việc tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Pháp luật về trợ giúp pháp lý quy định việc cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, qua đó góp phần bảo đảm quyền bào chữa và bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Các tội phạm về ma túy và yêu cầu bảo đảm quyền bào chữa
Chương XX Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017, năm 2024 và năm 2025) quy định các tội phạm về ma túy từ Điều 247 đến Điều 259, bao gồm: trồng cây có chứa chất ma túy; sản xuất, tàng trữ, vận chuyển, mua bán, chiếm đoạt trái phép chất ma túy; các hành vi liên quan đến tiền chất, phương tiện, dụng cụ; tổ chức sử dụng, chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy; cưỡng bức, lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy và vi phạm quy định về quản lý chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần. Luật số 86/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) bổ sung Điều 256a về tội sử dụng trái phép chất ma túy, đồng thời bãi bỏ hình phạt tử hình đối với Điều 250 về tội vận chuyển trái phép chất ma túy.
Đặc điểm chung của nhóm tội phạm này là chứng cứ chủ yếu mang tính khoa học kỹ thuật, các tình tiết định khung phụ thuộc chặt chẽ vào định lượng; bị can, bị cáo thường bị áp dụng biện pháp ngăn chặn ngay từ giai đoạn đầu. Trong bối cảnh đó, sự tham gia sớm của người bào chữa có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội và xác định đúng trách nhiệm hình sự.
Ai được trợ giúp pháp lý miễn phí?
Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017; được sửa đổi, bổ sung bởi các văn bản có liên quan năm 2024 quy định về người được trợ giúp pháp lý. Trong các vụ án về ma túy, những diện người thường gặp gồm: người thuộc hộ nghèo; người có công với cách mạng; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; trẻ em; người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng, người chấp hành biện pháp xử lý chuyển hướng, phạm nhân; và người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo.
Bên cạnh đó, các nhóm gồm cha đẻ, mẹ đẻ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng khi liệt sĩ còn nhỏ, người nhiễm chất độc da cam, người cao tuổi, người khuyết tật, nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình và người nhiễm HIV được trợ giúp pháp lý khi có khó khăn về tài chính. Theo Điều 2 Nghị định số 144/2017/NĐ-CP, người có khó khăn về tài chính là người thuộc hộ cận nghèo hoặc người đang hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng.
Cần lưu ý, diện người được trợ giúp pháp lý được xác định theo tư cách của người đó, không phụ thuộc tính chất nghiêm trọng của tội danh bị khởi tố. Người bị buộc tội về tội phạm ma túy, nếu thuộc một trong các nhóm nêu trên, đều có quyền yêu cầu trợ giúp pháp lý.
Theo Điều 27 Luật Trợ giúp pháp lý, trợ giúp pháp lý được thực hiện trong các lĩnh vực pháp luật, trừ lĩnh vực kinh doanh, thương mại, thông qua ba hình thức: tham gia tố tụng, tư vấn pháp luật và đại diện ngoài tố tụng.
Trong vụ án hình sự về ma túy, hình thức chủ yếu là tham gia tố tụng. Điều 31 Luật Trợ giúp pháp lý quy định trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Người được trợ giúp pháp lý được trợ giúp pháp lý mà không phải trả tiền, lợi ích vật chất hoặc lợi ích khác.
Pháp luật đặt ra các mốc thời hạn rất ngắn để người bị buộc tội được tiếp cận trợ giúp pháp lý ngay từ giai đoạn đầu.
Thứ nhất, về trách nhiệm thông báo: trong thời hạn 12 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu trợ giúp pháp lý của người bị bắt, người bị tạm giữ, hoặc trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu của bị can, bị cáo, người bị hại thuộc diện được trợ giúp pháp lý, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo cho Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại địa phương.
Thứ hai, về thời hạn cử người: trong thời hạn 12 giờ kể từ thời điểm thụ lý đối với người bị bắt, người bị tạm giữ, và trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày thụ lý đối với các trường hợp còn lại, tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý có trách nhiệm cử người thực hiện trợ giúp pháp lý. Việc cử người phải lập thành văn bản, gửi cho người được trợ giúp pháp lý và cơ quan tiến hành tố tụng liên quan.
Thủ tục yêu cầu và cơ chế thụ lý ngay
Hồ sơ yêu cầu trợ giúp pháp lý gồm đơn yêu cầu trợ giúp pháp lý, giấy tờ chứng minh là người được trợ giúp pháp lý và các giấy tờ, tài liệu có liên quan đến vụ việc. Hồ sơ có thể nộp trực tiếp, gửi qua dịch vụ bưu chính hoặc gửi qua fax hoặc bằng hình thức điện tử. Trường hợp người yêu cầu không thể tự mình viết đơn, người tiếp nhận có trách nhiệm ghi các nội dung vào mẫu đơn để họ tự đọc hoặc đọc lại cho họ nghe, sau đó yêu cầu họ ký tên hoặc điểm chỉ.
Đáng chú ý, Điều 30 Luật Trợ giúp pháp lý cho phép thụ lý ngay cả khi hồ sơ chưa đầy đủ, trong các trường hợp: vụ việc sắp hết thời hiệu khởi kiện; sắp đến ngày xét xử; cơ quan tiến hành tố tụng chuyển yêu cầu trợ giúp pháp lý; hoặc để tránh gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý. Người yêu cầu được hướng dẫn bổ sung giấy tờ trong thời hạn 05 ngày làm việc, hoặc 10 ngày làm việc đối với người cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn và trường hợp bất khả kháng.
Người dân có thể liên hệ Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại tỉnh, thành phố nơi cư trú hoặc nơi xảy ra vụ việc; 1800.1233/024. 6273.9631 trong giờ hành chính; hoặc truy cập Trang Thông tin điện tử trợ giúp pháp lý Việt Nam (tgpl.moj.gov.vn) và Cổng Pháp luật quốc gia (phapluat.gov.vn).
Từ ngày 01/01/2027, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý số 05/2026/QH16 có hiệu lực thi hành, mở rộng thêm diện người được trợ giúp pháp lý.
